Авыл иртәсе...

Чылтыр-чыртыр чиләкләрен алып яшь киленнәр, көтү китүгә соңга калмаска тырышып, сыер җиленнәрен җылы су белән юып, шадра тастымал белән корыткач,балавызлы майны мулдан сөртеп, сыерның сөт белән тулы тук җылы имчәкләрен тартып гөбердәтеп күбекләре ташып торган хуш исле, табигатьтә тәме һич нинди нигъмәткә дә тиңләштереп булмаслык ап-ак сөтне савып чиләктән ташып чыгарлык, мул шушы җәннәт эчемлегеннән һич тә ким булмаган олуг нигъмәтне өйгә алып кереп, өч дүрт кат марля аша сөзеп суыткычка банкалар га салып тезеп куялар. Авыл тормышы нинди мәгънәле тормышчан, кеше ягъни әдәми заттан булган бәндәләрнең күбесенең төшендә дә күреп хыяллана алмаган хозурлык.
Ишек алды, өй каршында үсеп утырган ап-ак чәчәккә күмелгән хуш исләре белән башларны әйләндерерлек көяз алма агачлары. Урам коймасы буен ямьләп,сихери букетлар кебек чәчәкләренең исен , бер нинди башка исләр белән алыштырып булмый торган тәмле исләрен , еракларга таң җилләре аша таратып, күңелләрне иркәләп тора торган бөдрәләнеп үскән иркә шомырт куаклары, чәчәкләреннән гел бал исе килеп , аңкып торган кура җиләк,кара карлыган куаклары,ап-ак
мамыкка төренгән кебек, матурлыгын һич нинди дөньяда әдәм кулы хасыйл итәргә хыялга да кермәслек матур чия куаклары, ап-ак кар бөртекләре дәй ак чәчәк белән бизәлгән җир җиләге, болар һәммәсе дә авыл табигатенең кабатланмас
гүзәл һәм сихери күренешләре.

Авыл мохитенә һәрвакыттагыча ямь өстәп тал, тирәк , юкә агачлары капка төпләрен күләгәләп тәмле хуш ис таратып утыралар. Ишек алды түрендә зур лапас, әле яңа гына дөньяның иң күркәм могҗизасы булып , матур аклы кызыллы төсләр белән бизәлеп , ала бозау дөньяга килгән.Эчке як бүлемтек абзарда, кәҗә һәм сарык бәрәннәре гүя яңа туган шушы дөнья мөгъҗизасы, шушы ала бозауга үзләренең соклану һәм тәбрикләү хисләрен белдереп микердиләр. Әйтерсең алар шушы хуҗалыкта тагын бер җан иясе пәйда булуга сөенәләр. Утарның түр өлешендә тимер улактан ялкау гына яшел печәнне керт-керт итеп чәйнәп бер нәрсәгә дә исе китмәгән кыяфәт белән киң мөгезле ак маңгайлы зур үгез басып тора.
Ишек алдында тормыш кайный.Бер көтү тавыкларының күплегенә куанып урак койрыклы , тарак кебек кып-кызыл кикрикле горур әтәч ,үзен дөнья кендегедәй хис итеп, горур кыяфәттә ишек алдына ямь өстәп түшен киереп олы хуҗа булып йөри. Бактың исә авыл мохитенең һәр мизгеле үзенә хас бер театр кебек икән ләбаса..Урам якта ямь-яшел бәрхеттәй үлән белән сыйланып, зур ата каз үз хуҗалыгында олы хуҗа кебек хис итеп, ана каз белән ара-тирә әңгәмә куертканай үз телендә каңгылдап , үз законын тәртиптә булуына шикләнмичә, яшкелт мамык кебек яңа дөня йөзенә пәйда булган мәхәббәт җимешләре булган бәбкәләренең ишлелегенә сөенеп, әкерен генә ысылдап үзенең сакта икәнен белгертеп, әйләнә тирәнең тынычлыгын бәбкәләрнең исәнлеген саклап йөри.

Мунча баскычы култыксасына менеп кунаклаган мәче үзенең гөнаһсыз сыек соры күзләрен кыскалап,әкерен генә мырылдап , бүгенге көннең шушы чиксез матур иртәнең күркәмлегенә сафлыгына, ихлас ризалыгын белдергән хәлдә ,йокымсырап , тирә юндәге һәрбер үзгәрешне күз уңыннан ычкындырмыйча хәйләкәр бер кызыксыну белән күзәтеп ята. Култыксаның киң тактасы аңа бүген патша тәхетедәй киң булып тоела күрәсең. Алгы тәпиләренең йомшак өслеген ияк астына куеп ис китмәле үзенә бер күркәм күренешне тәсбир итә. Өй каршындагы умарта кортлары башкалар бездән алдан ташып бетермәгәе дигән сыман, ашыга-ашыга чәчәк серкәсе белән бал ташыйлар.Ике як яннарына сап-сары чәчәк серкәсе төяп умарта көясе алдындагы куну тактасына “лап” итеп кайтып куналар да йөгереп умарта эченә кереп китәләр. Табигать шундый матур.Чыклы үләнгә кунган күбәләкләр, очып йөргән черки малайлары, һәммәсе дә үзенә күрә шушы сихри күркәм күренешнең аерылгысыз бер өлеше дер.

Өйдән ачык тәрәзә аша тәмле аш исе килә. Кичә генә суелган симез сарык итеннән хәзерләнгән токмачлы яшел суган туралган аш,эре бәрәңгене урталай ярып пешереп агачтан ясалган тирән коштабакка алып куелган. Итле шулпада пешерелгән бәрәңгенең кайнар килеш тәмле булуын һәркем белә. Аш янында куе сөттән оетылган, куе сөт катыгы, һәм яңа гына кайнар мичтән алынган , колмак белән ясалган чүпрә белән пешерелгән , мичтә пешкән ипекәй,табада чыжылдап
сары май белән пешерелгән,каз канатыннан ясалган йомшак май канаты белән мул итеп сары май белән майланган әче коймак, эре калын күпереп пешкән тәмле көлчәләр, килеп кергән һәрбер кешене табынга шушы сый хөрмәттән авыз итәргә чакырып тора кебек...

Мич каршында булар пошкырып , бөркеп , агач күмере белән кайнатылган ун литрлы юмарт җиз самовар үзенең киң күңеллелеген һич яшермичә үзенә бер юмартлык белән ләззәтле кайнар чишмә суы белән кайнатылган шифалы чәенең бөтен кешегә дә җитәчәгенә һич тә шикләнмичә кергән Һәрбер кешене чакырып тора сыман. Өй эче шундый күркәм җәннәт түредәй ,акшарланган ап-ак морҗа,олы сәкене бөтенләй каплап тора торган зур киез , урта бер җиренә һәм дүрт почмагына урак чүкеч рәсемнәре төшереп басылган , үзенә күрә бер олы байлык һәм күркәмлек өстәп тора сәкенең урта бер җиренә зур җиз поднос куелган ,хуҗабикә бик саклык белән самоварны поднос өстенә куеп ,бакыр чәй чәйнеген кайнар су белән чайкатып такта чәйне ватып уч төбе белән бер аз ваклап чәйнеккә салгач, самавырдан кайнар су агызып, самавыр өстендәге камфарка өстенә утыртып куйды. Тәмле хуш ис, тәмле чәй исе, өйне тагын да ямләндереп җибәрде.Поднос астына пөхтәләп җәеп куелган киҗе-мамык-тан сугылган шакмаклы матур кызыл ашъяулык , аеруча табынның бизәлешен тагында күркәм бер күренеш белән бизәп тора. Поднос читләренә чәй чынаяклары куелгач табынга тагында бер нигъмәт , каты итеп суда кабыгы белән пешерелеп кабыкларын әрчеп , әрчелгән йомыркаларны тегәрҗеп белән урталай ярып ,кайнап торган табадагы сары майга каплап яңа тартылган кызу мичкә табагач белән тыгып куеп алтынсу төскә кергәнче тотып, кайнар килеш табынга куелган. Авызлардан сулар килерлек мондый ризык күп кешенең төшенә дә кермидер.Пычак белән киссәң йомырка сарысы ватыла , ваклана тегәрҗеп тигез генә итеп кисеп төшерә. Олы гына агач коштабакка яңа гына рамыннан кисеп алынган кәрәзле бал өеп куелган,Яңа аертылган кәрәзсез бал, касәләр белән табынга куелып кем ничек тели , чәй эчкәндә кабып чәй эчсеннәр диеп , кечкенә агач бал калаклары чәй тәлинкәсе читенә куелган.Ә менә яңа аертылган каймак,, кечкенә балчык чүлмәк белән табын түреннән урын алган.

Җиләк-карлыган кагы , авыз суларын китереп чәй табынын тагын да зиннәтле итә кебек.Менә сиңа авыл тормышы, менә дөнья җәннәте. Абзар артына өеп куелган тирес өеменнән аңкыган яна торган чи тирес исе дә , үзенә күрә иң яхшы француз духиларын бер якка куеп торырлык узенә хас тәмле ис тарата. Шулай , авылның тирес исе дә үзенчә шифалы. Бәрәңге бакчасындагы бәрәңге чәчәге дә , табигатьнең хозурлыгын аңлаган кеше өчен розалар үстерелүче плантацияләрдән һич тә ким түгел икән. Койма читәннәргә үрелеп үскән колмак, кавказның мәңге яшел урманнарындагы лианалардан һич кенә дә ким түгел икән ләбаса. Авыл иртәсе , былбыл тавышы, чишмәләр агышы, инеш ярлары,әрәмә аланнары,андагы бихисап чәчкәләр..... һичбер ясалма матурлыклар, авыл мохитен , андагы тормыш матурлыгын , җирдәге шушы җәннәт хозурлыгын тәсбир итә алмыйдыр. Бу матурлыкны: авылның серле табигатен , андагы җәннәт ризыгы дай ризыкларны , андагы матурлыкны , хозурлыкны күрә белү өчен ,авылда .. авыл тормышы белән яшәгән кеше генә, акыл нигъмәте кул хезмәте аша аңлый аладыр. Авыл туйдыручы, милләтне саклаучы , милли гореф - гадәтләрне нәселләргә тапшыручы ,ана теле милләт теле фәкать авыл мохите аша гына сакланып дәвамлы булыр. Авыл булса милләт булыр , авыл булса кешеләрнең кадере хөрмәте сакланыр , дине нык булыр.

Автор Камиль ШАМСУРОВ